چهارشنبه 2 تیر 1389

آزادی در اندیشه شهید مطهری

   نوشته شده توسط: علی ولی پور    نوع مطلب :فلسفه سیاسی ،

آزادی در اندیشه شهید مطهری

آزادی اجتماعی

استاد مطهری در تعریف آزادی اجتماعی می‌گوید: «بشر باید در اجتماع از ناحیه سایر افراد اجتماع آزادی داشته باشد، دیگران مانعی در راه رشد و تكامل او نباشد، او را محبوس نكنند... كه جلو فعالیتش گرفته شود، دیگران او را استثمار نكنند، استخدام نكنند،‌ استعباد نكنند، یعنی تمام قوای فكری و جسمی او را در جهت منافع خودشان به كار نگیرند.12

مطهری فقدان آزادی اجتماعی را یكی از گرفتاری‌های بشر در طول تاریخ ذكر می‌كند و می‌گوید: «یكی از مقاصد انبیاء به طور كلی و به طور قطع این است كه آزادی اجتماعی را تأمین كنند و با انواع بندگی‌ها و بردگی‌ها اجتماعی و سلب آزادی‌هایی كه در اجتماع هست مبارزه كنند.»13

وی برای اثبات آزادی اجتماعی در دین به آیه‌ 64 سوره آل عمران اشاره می‌كند و در تفسیر آن می‌گوید: «در مقام پرستش، جز خدای یگانه چیزی را پرستش نكنیم، نه مسیح را و نه اهرمن را... و اینكه هیچ كدام از ما دیگری را بنده و برده خودش نداند و هیچ‌كس هم یك نفر دیگر را ارباب و آقای خودش نداند،‌ یعنی نظام آقایی و نوكری ملغا، نظام استثمار ملغا، نظام لامساوات ملغا،‌ هیچ‌كس حق استثمار و استعباد دیگری را نداشته باشد.»14

دنیای امروز هم آزادی اجتماعی را یكی از مقدمات خودش می‌شمارد، اگر مقدمه اعلامیه جهانی حقوق بشر را خوانده باشید این را می‌فهمید. در آنجا می‌گوید: عله‌العلل تمام جنگ‌ها، خونریزی‌ها و بدبختی‌ها كه در دنیا وجود دارد این است كه افراد بشر به آزادی دیگران احترام نمی‌گذارند.

آیا منطق انبیاء تا اینجا با منطق امروز موافق است؟ آیا آزادی مقدس است؟ بله مقدس است و بسیار هم مقدس است. پیغمبر اكرم(ص) همیشه از اموی‌ها بیم داشت و از آینده آنها بر امت نگران بود. فرمودند: اولاد ابی‌العاص اگر به سی نفر برسند،‌ بندگان خدا را بنده خود و مال خدا را مال خود حساب می‌كنند و در دین خدا هم آنچه بخواهند بدعت ایجاد می‌كنند. پس این مطلب هم درست است كه آزادی اجتماعی مقدس است.

آزادی معنوی مقدمه‌ای بر آزادی اجتماعی

مطهری آزادی معنوی را مقدمه‌ای برای رسیدن به آزادی اجتماعی می‌داند. به باور وی برای رسیدن به آزادی واقعی اجتماعی، انسان‌ها باید نخست از درون خود آزاد گردند و بنده و برده شهوات و مادیات و دلبستگی‌های دنیوی نباشند. «آزادی اجتماعی‌، آزادی انسان است از قید و اسارت افراد دیگر ولی آزادی معنوی... آزادی انسان است از قید و اسارت خودش.»

ایشان درباره تأمین آزادی معنوی می‌نویسد: «تقوا به انسان آزادی معنوی می‌دهد یعنی او را از اسارت و بندگی هوا و هوس آزاد می‌كند، رشته آز و طمع و حسد و شهوت و خشم را از گردنش برمی‌دارد و به این ترتیب، ریشه رقیب‌ها و بردگی‌های اجتماعی را از بین می‌برد. مردمی كه بنده و برده پول و مقام نباشند هرگز زیر بار اسارت‌ها و رقیب‌های اجتماعی نیز نمی‌روند.»

آزادی در اظهار نظر، انتقاد و نظارت

در اندیشه‌های اسلامی دین و آزادی نه تنها رو در روی هم نیستند بلكه باید دین را آزادانه پذیرفت و اساساً دین اجباربردار نیست و دین اجباری هیچ ارزشی ندارد و اسلامش نیز پذیرفته نیست. به باور مطهری:

«از نظر اسلام، مفاهیم دینی همیشه مساوی با آزادی بوده است، درست برعكس آنچه در غرب جریان داشته است... كه مفاهیم دینی مساوی با اختناق اجتماعی بوده است.»19

مطهری نه تنها به آزادی بیان معتقد است،‌ بلكه آن را یگانه راه نجات اسلام در طول تاریخ و نظام جمهوری اسلامی در آینده ذكر می‌كند. بیان اندیشه‌های مختلف، معنای نفاق و دورویی حاكم بر جامعه را از بین برده و باعث شفافیت هر چه بیشتر اندیشه‌ها می‌گردد. بدین صورت است كه آزادی بیان باعث قوت و رونق علم و حكمت در سطح جامعه می‌گردد و فضای نفاق، دورویی و چاپلوسی از جامعه رخت برمی‌بندد.

آزادی احزاب و گروه‌های سیاسی

مطهری در مباحث خود درباره احزاب و تشكل‌های سیاسی، بیشتر به بیان مرز آزادی آنها در حكومت اسلامی پرداخته است. اما دیدگاه كلی وی در این‌باره مبتنی بر آزادی احزاب است، منتها احزابی كه بدون توطئه و فریب‌كاری به فعالیت اشتغال دانسته باشند: «در حكومت اسلامی احزاب آزادند. هر حزبی اگر عقیده غیر اسلامی هم دارد آزاد است؛ اما ما اجازه توطئه‌گری و فریب‌كاری نمی‌دهیم.»20

احزاب و گروه‌ها تنها در صورتی می‌توانند آشكارا فعالیت كنند كه عقاید و نظرهای خود را صریحاً بیان كنند و با منطق و استدلال به گفت‌‌و‌گو با دیگران بپردازند.

آزادی اگزیستانسیالیستی

استاد مرتضی مطهری در كتاب انسان كامل به نقد و بررسی مكتب اگزیستانسیالیسم در زمینه آزادی انسان پرداخته‌اند كه در اینجا به مختصری از آن اشاره می‌شود.

این مكتب معیار كمال انسانی و در واقع جوهر انسان و ارزش ارز‌ش‌های انسان را آزادی می‌داند و معتقد است كه انسان تنها موجودی است كه در این عالم، آزاد آفریده شده است؛ یعنی محكوم هیچ جبر و ضرورت و تحمیلی نیست. و به تعبیر قدما انسان در عالم خلقت یك موجود مختار است نه یك موجود مجبور، و به تعبیر بعضی‌ها غیر انسان هر چه هست مجبور است؛ یعنی تحت تأثیر جبری یك سلسله علل و معلولات است، ولی انسان مجبور نیست و او را هیچ‌گونه جبر علی و معلولی اداره نمی‌كند.21

اینجا آزادی به معنی آزادی فلسفی را مطرح می‌كند: انسان، آزاد و مختار آفریده شده است و حتی انسان سرشت خود را باید به خود بدهد. بعد می‌گوید: هر چیزی كه بر ضد آزادی و منافی با آن باشد، انسان را از انسانیت خارج و او را بیگانه از انسانیت می‌كند.22

نقش اعتقاد به خدا در سلب آزادی از دیدگاه این مكتب

این مكتب می‌گوید انسان باید «آزاد مطلق» باشد. به همین دلیل گروهی از اگزیستانسیالیست‌ها معتقدند كه اعتقاد به خدا از دو نظر با این مكتب سازگار نیست؛ اول اینكه اعتقاد به خدا مستلزم اعتقاد به قضا و قدر است و اعتقاد به قضا و قدر، هم مستلزم اعتقاد به جبر و هم مستلزم اعتقاد به طبیعت ثابت بشری است. چون اگر خدایی وجود داشته باشد بشر باید در علم آن خدا یك طبیعت معین داشته باشد و «لامتعین» نخواهد بود. پس قضا و قدر و در نتیجه جبر بر انسان (حاكم می‌شود) و دیگر اختیار و آزادی ندارد. پس ما چون آزادی را قبول كرده‌ایم، خدا را قبول نمی‌كنیم. ثانیاً قطع نظر از اینكه اعتقاد به خدا با اعتقاد به آزادی (به عقیده اینها) منافی است، اعتقاد به خدا مستلزم ایمان به خداست و ایمان به خدا یعنی تعلق و بسته بودن به خدا و حال آنكه این برخلاف آزادی است؛ خصوصاً اگر این تعلق، اعتقاد به خدا باشد. چون بستگی به خدا فوق همه بستگی‌هاست.

درباره این مكتب از دو جنبه می‌شود بحث كرد: یكی اینكه اعتقاد دارند كه اعتقاد به خدا منافی با آزادی و اختیار است و این یك اشتباهی است كه كرده‌اند. اینها قضا و قدر را نشناخته‌اند و الا اعتقاد به قضا و قدر آن‌چنان كه در معارف اسلامی هست، به هیچ وجه با آزادی و اختیار انسان منافی نیست.

اشكال دوم این مكتب در این است كه گفته‌اند تعلق و وابستگی به هر چه باشد ضد آزادی انسان است. آزادی اگر به این مرحله برسد كه انسان حتی از غایت و كمال خودش آزاد باشد،‌ این نوع آزادی از خودبیگانگی می‌آورد. این نوع آزادی است كه بر ضد كمال انسانی است.


foot pain
سه شنبه 14 شهریور 1396 ساعت 17 و 58 دقیقه و 25 ثانیه
This blog was... how do I say it? Relevant!! Finally I've found something
that helped me. Thanks!
How you can increase your height?
دوشنبه 16 مرداد 1396 ساعت 02 و 43 دقیقه و 57 ثانیه
whoah this blog is magnificent i really like
reading your articles. Keep up the great work! You understand, a
lot of people are looking round for this information, you can aid them greatly.
std testing centers
یکشنبه 4 تیر 1396 ساعت 20 و 37 دقیقه و 03 ثانیه
بسیار چلیپا از خود نوشتن
در حالی که صدایی دلنشین در آیا نه کار
خوب با من پس از برخی از زمان.

جایی درون پاراگراف شما موفق به من مؤمن اما فقط برای کوتاه در حالی که.
من با این حال کردم مشکل خود را با
فراز در مفروضات و یک ممکن است را سادگی به کمک پر همه کسانی شکاف.
اگر شما که می توانید انجام من می قطعا بود مجذوب.
Bernardo
دوشنبه 25 اردیبهشت 1396 ساعت 12 و 06 دقیقه و 07 ثانیه
You really make it seem so easy together with your presentation however I in finding this topic to be actually one thing that I believe I might by
no means understand. It seems too complex and very extensive for me.
I am taking a look ahead to your next submit, I'll try to get the hold of it!
BHW
چهارشنبه 23 فروردین 1396 ساعت 18 و 50 دقیقه و 16 ثانیه
With havin so much content do you ever run into any problems
of plagorism or copyright violation? My site has a lot of exclusive content I've either authored myself or outsourced but it seems
a lot of it is popping it up all over the internet without my
authorization. Do you know any ways to help stop content from
being ripped off? I'd definitely appreciate it.
BHW
دوشنبه 21 فروردین 1396 ساعت 19 و 40 دقیقه و 11 ثانیه
This is my first time go to see at here and i am truly happy to read
all at one place.
manicure
شنبه 19 فروردین 1396 ساعت 15 و 02 دقیقه و 20 ثانیه
Quality articles is the important to invite the viewers to pay a quick visit the web
page, that's what this website is providing.
آفردیت
شنبه 7 اسفند 1389 ساعت 09 و 32 دقیقه و 00 ثانیه
سلام
از نظر استاد مطهری معیار انسانیت یا کف انسانیت چیه؟
بی صبزانه منتظر پاسختون هستم...
ممنون
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر