تبلیغات
منطقه آزاد - نقش آیین یهود در ایجاد نظام سرمایه داری از دیدگاه ورنر سومبارت


نقش آیین یهود در ایجاد نظام سرمایه داری از دیدگاه ورنر سومبارت

دین، فرهنگ اقتصادی و منشا سرمایه‌داری 


اغلب اندیشمندانی که در رشتۀ اقتصاد قلم می‌زنند، به دلیل تأثیرپذیری از آموزه‌های مکتب نئوکلاسیک، به جدایی ارزش از واقعیت معتقداند. آن‌ها دانش اقتصاد را فارغ از ارزش می‌دانند و به همین دلیل برای مؤلفه‌های فرهنگی و به ویژه دینی در تحلیل اقتصادی جایگاهی در نظر نمی‌گیرند. اما بررسی تاریخ سرمایه‌داری حقیقت دیگری را برملا می‌کند. به خصوص وقتی به مطالعات جامعه‌شناسانی که اولین بررسی‌ها را دراواخر قرن نوزده و ابتدای قرن بیستم دربارۀ پیدایش سرمایه‌داری انجام دادند مراجعه کنیم، به نتایجی کاملاً متضاد با باور جریان غالب اقتصاد دربارۀ جدایی دین و اقتصاد می‌رسیم.
در میان این جامعه شناسان «ماکس وبر»[۱] و «ورنر سومبارت»[۲] قرار دارند. آن‌دو با هم هم‌دوره و هم‌کار بوده‌اند. علی‌رغم این که طی دوران زندگی‌شان سومبارت بسیار مشهورتر از وبر بود، اما امروزه نام سومبارت را کمتر می‌شنویم. سومبارت کسی است که برای اولین بار اصطلاح سرمایه‌داری (کاپیتالیسم) را در ادبیات جامعه‌شناسی وارد کرد. او و وبر تحقیقات مفصلی دربارۀ منشأ سرمایه‌داری انجام دادند. وبر معتقد بود آموزه‌های سرمایه‌داری متأثر از اخلاق پروتستانیسم و به خصوص فرقۀ کالونیسم است، اما سومبارت برخلاف وبر ریشۀ سرمایه‌داری را در تعالیم دین یهود می‌دانست. او با استفاده از آمار موجود از بعد رنسانس، وضعیت جامعۀ یهود در دنیا را بررسی کرد و متوجه شباهت زیاد اخلاق اقتصادی یهودیان با نظام اقتصادی سرمایه‌داری شد. سومبارت با این تحقیق از رابطۀ تنگاتنگ دین و اقتصاد پرده برداشته است. البته همان‌طور که خود او تأکید کرده است، منظورش از یهودیان یعنی کسانی که به دین یهود اعتقاد دارند یا از فرزندان و اعقاب آنان هستند، گرچه در ظاهر و به لحاظ تاریخی تظاهر به دین دیگری داشته باشند. در این مقاله عواملی که از نظر سومبارت موجب نفوذ یهودیان در حیات اقتصادی مدرن و تشکیل نظام سرمایه‌داری شده است را بررسی می‌کنیم.



عوامل نفوذ یهودیان در حیات اقتصادی مدرن 

۱٫ شتاب‌گرفتن تجارت بین‌المللی: بین‌المللی کردن روابط اقتصادی و خلق حکومت‌های مدرن که چهارچوب سرمایه‌داری را شکل می‌دهند، ویژگی تاریخی پانصد سال گذشتۀ کشورهای اروپایی است. در آن زمان بود که روح مدرن در حیات اقتصاد دمیده شد و اندیشۀ اصلی سرمایه‌داری گسترش یافت. سومبارت با بررسی آن دورۀ تاریخی متوجه شد که اقتصاد این کشورها دوره‌های افول و شکوفایی زیادی داشته است و مناطق پررونق تجاری متناوباً جابجا می‌شده‌اند. او با مطالعۀ آمار اقتصادی سده‌های هفدهم و هجدهم میلادی، متوجه رشد سریع سهم یهودیان در تجارت آن دوره شد. یهودیان به خاطر جسارت در تجارت کالاهای جدید، نوآوری‌های تجاری و اقتصادی و تنوع محصولات توانستند به جریان تجارت بین المللی شتاب زیادی بدهند. همچنین، پراکندگی مناسب آن‌ها در سراسر دنیا حتی چین و ژاپن، تقدم در ورود به آمریکای جنوبی و بهره‌مندی از منابع غنی جواهرات، طلا و نقره و در دست گرفتن انحصار تجارت کالاهای لوکس و تجملی مثل سنگ‌های قیمتی و جواهرات که برای اشراف اهمیت زیادی داشت، در این شتاب‌دهی مؤثر بود.

۲٫ بنیان مستعمرات جدید: فضای عبوس و خشن اروپا و تفتیش عقاید طی قرون وسطی باعث شده بود تا یهودیان یا به ظاهر مجبور به تغییر دین شوند و یا در این قاره سرگردان شوند. این مسأله آن‌ها را به مستعمرات جدید متمایل کرد. نقش یهودیان توسعۀ مهارت‌های دریانوردی و نجوم و هم‌زمانی کشف آمریکا با آوارگی یهودیان اسپانیا موجب سرازیرشدن سیل آوارگان یهودی به قارۀ جدید شد. حضور یهودیان در آن‌جا برای استعمارگران پول‌ساز بود. آن‌ها نقش مهمی در شکل‌گیری روحیۀ اقتصادی در تمدن آمریکای شمالی داشتند. یهودیان از همان ابتدا، علی‌رغم گمنامی، همانند نخ‌های طلا در کار گلدوزی در تراست‌های بزرگ حضور داشتند. در واقع علت ثروتمندشدن آن‌ها پرداختن به واسطه‌گری مالی بود، در حالی که بومیان منطقه به کارهای تولیدی می‌پرداختند.

۳٫ بنیان حکومت‌های جدید: یهودیان در بیشتر جنگ‌های قارۀ اروپا و حتی استقلال آمریکا به عنوان مسئولان تدارک ارتش‌ها، نقش تعیین کننده‌ای داشتند. تأمین نیازهای مالی دولت‌ها و شاهزادگان به تأسیس بانک‌ها و نظام اعتباری به وسیلۀ یهودیان منجر شد.

۴٫ برتری تجاری در حیات اقتصادی: پیش‌دستی یهودیان در تأمین مالی دولت‌ها و تأسیس‌کردن نهادهای مالی برای آن‌ها انحصار فعالیت‌های مالی و اوراق بهادار در بسیاری از شهرهای بزرگ اروپا و توسعۀ برات را به ارمغان آورد. در قرون وسطی بسیاری از مقامات معتبر، چه حاکمان و چه شرکت‌های بزرگ تجاری، از یهودیان درخواست می‌کردند تا به شهر آن‌ها سفر کنند و حرفۀ وام‌دادن را در آن‌جا به راه بیاندازند. آن‌ها با گسترش ابزارهای مالی سهام و بازار سهام برای سهولت تبادل اوراق استاندارد به منشأ اوراق بهادار و رابطۀ بدهکار و بستانکار و وام بدل شدند. ترویج استفاده از اسکناس

و اوراق قرضه و کاربرد اوراق بهادار در تبادل مالی امن یهودیان را به اصلی‌ترین چهره‌ها در بازار سهام اروپا تبدیل کرد و به تجاری‌شدن صنعت منجر شد. یعنی بانک‌های سهامی عام در بازار سهام بر همۀ شئون اقتصادی کنترل داشتند. در این میان علما و آموزه‌های یهودیت در ترویج و گسترش فرهنگ وام‌دهی نقش به‌سزایی داشتند.

۵٫ اهمیت دین در حیات اقتصادی یهودیان: بررسی‌ها و مطالعات ماکس وبر در اهمیت پیوریتانیسم در سرمایه‌داری باعث شد تا سومبارت اهمیت دین یهود در سرمایه‌داری را مطالعه کند. چرا که آن اندیشه‌هایی که در پیوریتانیسم در سرمایه‌داری نقش قدرتمندی داشتند، در چهارچوب دین یهود کامل‌تر توسعه یافتند. با توجه به شباهت‌های زیاد پیوریتانیسم[۳] و یهودیت، می‌توان گفت که پیوریتانیسم همان یهودیت است. گرچه میزان نفوذ یهودیت بر آن خیلی مشخص نیست. در انگلستان قرن هفدهم یهودیان از سوی پیوریتن ها بسیار مورد احترام واقع می‌شدند. در آن زمان تقاضا برای زیربنا قرار گرفتن قوانین یهود برای قواعد حقوقی زیاد شده بود. یهود با فرقۀ کالوِینیسم[۴] نیز ارتباط زیادی دارد. خصوصیات ثروت دوستانۀ کالوینیست‌ها مانند یهودیان است. نقش دین و ارزش‌های دینی یهود در فرهنگ اقتصادی آن‌ها کاملاً بارز و مشهود است. در ظاهر هیچ امتی با وسواس و به کمال یهودیان شریعت دینی خود را رعایت نمی‌کنند. آن‌ها همواره در ترس از غضب پروردگار زندگی کرده‌اند. دین یهود و نظام سرمایه‌داری دارای اندیشه‌های راه‌گشای یکسانی هستند مسیر آن‌ها را روشن می‌کند. در آن‌ها روحیۀ مشابهی وجود دارد. البته دین یهود در برخی موارد با دین امت اسرائیل متضاد است. زیرا مجموعه‌ای از کاتبان متون آن را نگاشته‌اند و هرآن‌چه در چهارچوب ذهنی این کاتبان از ایام قبل از کتاب عِزرا[۵] نمی‌گنجید حذف می‌شد. به همین ترتیب هر آن‌چه که بعد از آن در این چهارچوب قرار نمی‌گرفت نیز حذف می‌شد.

در آیین یهود تقوا و پرهیزکاری با زیستن طبق مقررات و رعایت قوانین مترادف شد. مذهب تبدیل به قانون عام و عرف جامعه شد. روحیۀ حاکم در دوهزار سال گذشته در دین یهود چنین سخت و متعصبانه است. مذهب مسیحیت سر راه فعالیت‌های اقتصادی مسیحیان موانع زیادی ایجاد می‌کرد. بر عکس، یهودیان هرچه دیندارتر بودند، بیشتر ترغیب می‌شدند تا فعالیت‌های اقتصادی خود را گسترش دهند. اهمیت زندگی خانوادگی در دین یهود از مواردی است که در ایجاد و پرورش روحیۀ سرمایه‌داری مفید و مؤثر بود. حفظ سلامت معنوی و قداست خانواده، باعث محدودیت‌های جنسی می‌شد که در تمرکز قوای فکری و جسمی یهودیان تأثیر داشت. همچنین در قدیمی‌ترین متون یهود اجازه داده شده تا از غریبه ها ربا بگیرند. تسلط عالمان یهود بر قواعد اعتباری و مفاهیم اقتصادی بسیار خوب است. گویی که تمامی درس‌های ریکاردو و مارکس را از بر هستند و یا در شرکت‌های تجاری بزرگ سال‌ها تجربه اندوخته‌اند. در بخش‌های مختلف تلمود هم از نحوۀ بازپرداخت اصل وام و بهره به صورت‌های مختلف بحث شده است.

۶٫ اخلاق کسب و کار یهودی: ساختار بیرونی حیات اقتصادی ما عمدتاً ساخته و پرداختۀ دست یهودیان است. نهادهایی که یهودیان در ایجاد و گسترش آن‌ها سهیم بودند صرفاً ساز و کاری مکانیکی نیستند، بلکه نشان‌دهندۀ روح خاصی است که بر آن نهادها حاکم است. مشروع دانستن سود پرستی زیربنای اصلی رفتارهای تجاری و خط‌مشی اقتصاد یهودیان است. در طول تاریخ، عامل اصلی تمامی شکایت‌ها علیه آن‌ها نیز همین بوده است. یهودیان به مرزبندی میان حرفه‌های مختلف اعتقاد نداشتند و در صورت لزوم همزمان در چند حوزۀ تجاری فعالیت می‌کردند. این برخلاف عرف اروپا در قرون هفدهم و هجدهم بود که هر کسی فقط روی یک شغل تمرکز می‌کرد. اخلاق کسب و کار یهودی با مسیحی تمایزات آشکاری داشت. تبلیغ کالا، جلب مشتریِ سایر تاجران، فریب، رباخواری، انتشار آگهی و زیرقیمت فروختن از همین تمایزات است. در حالی که مسیحیان با ریاکاری پول‌پرستی را پنهان می‌کردند ولی یهودیان علناً آن را می‌ستودند. برای آن‌ها کسب سود در وهلۀ اول قرار دارد و این هدف بر تمام سایر اهداف برتری دارد. کالاهای یهودیان تازه و دست اول بودند، اما یا مواد اولیۀ ارزان‌تری در آن‌ها به کار رفته بود و یا هزینۀ تولید کمتری داشتند. چرا که به روش جدیدتری تولید می‌شدند. صنعت رنگرزی، پارچه و قهوه از این نمونه هستند.

یهودیان پیشگامان اصل جایگزینی بودند. درصورتی که تاجر سود کمتری برای خود درنظر بگیرد و این مسأله باعث شود تا تعداد دفعات گردش سرمایۀ او افزایش یابد، در مجموع سود او بیشتر خواهد شد. ترفند جدید تاجران یهود افزایش گردش نقدینگی و حجم معاملات بود. به همین دلیل تاجران یهودی کالاهای خود را ارزانتر می‌فروختند که این خود باعث از میدان به در شدن رقبای مسیحی می‌شد. زندگی تجملی تاجران مسیحی و هزینه‌های گزاف ادارۀ چنین زندگی‌ای به آن‌ها اجازۀ کاهش قیمت را نمی‌داد. سبک زندگی ساده و سرمایه‌گذاری مجدد درآمدها برای یهودیان مزیت ایجاد کرده بود. یک ضرب المثل مشهور آلمانی می‌گوید: «هفت چیز بسیار نادر است؛ راهبه‌ای که آواز نخواند، خدمت‌کاری بی‌معشوق، بازاری بی‌دزد، بزی بی‌ریش، یهودی ناآشنا با صرفه‌جویی، انبار غلۀ بدون موش و قزاق بی‌شپش!». عادت صرفه‌جویی در یهودیان نیز به علاقۀ آن‌ها به جمع‌آوری نقدینگی و افزایش سرمایه مربوط است. لذا پولِ یهودیان نسبت به مسیحیان بیشتر در بازار می‌ماند و سریع‌تر رشد می‌کند.

عدم مجوز ورود یهودیان به محافل اشراف در گذشته، باعث شد تا پول‌شان خرج امور زائد و تجملی نشود و زندگی ساده‌ای داشته باشند. به همین دلیل توانستند پول‌شان را در سرمایه‌گذاری‌های جدید و متنوع به کار بگیرند یا وام بدهند و بهره بگیرند. آن‌ها در روابط با مشتری هم ابداعاتی داشتند که بین مسیحیان مرسوم نبود. ویترین‌چینی و تلاش برای جلب نظر مشتریان، خرید قسطی و مدت‌دار و ترکیب چند مغازه با هم، در جذب مشتریان بسیار مؤثر بود. آن‌ها بنیان‌گذاری کسب و کار تجارت غذا بودند و اولین قهوه‌فروشی در انگلستان را در سال ۱۶۵۰ بنا کردند. دیدگاه تجاری یهودیان با غیریهودیان تضاد آشکاری داشت. دیدگاه غیر یهودیان بر حفظ سنت و کسب به قدر معاش و حفظ وضعیت موجود استوار بود. اما دیدگاه یهودیان مدرن بود. در شکایت‌هایی که علیه آن‌ها می‌شد،

حتی یک مورد نبود که جدید و نوآورانه نباشد. یهودیان وزنۀ مهمی در گسترش اندیشۀ تجارت آزاد و رقابت آزاد و چشم‌انداز مدرن اقتصاد بودند. چرا که آنان اندیشه‌های تازه‌ای مطرح کردند که بر دنیای متفاوتی بنا شده بود.

۷٫ شرایط عینی آمادگی یهودیان برای سرمایه‌داری مدرن: پراکندگی و آوارگی در پهنه‌ای وسیع، برخود با آن‌ها به عنوان غریبه، قرار داشتن در موقعیت شهروند درجه دوم و ثروت، چهار عامل اصلی موفقیت یهودیان بود. چیزی که شرکت‌های مسیحی در کسبش ناکام بودند، ولی یهودیان از ابتدا داشتند، پراکندگی مراکز تجاری‌شان بود که باعث شد در مقیاس جهانی تجارت کنند و از امکانات اعتباری در مقیاسی بین‌المللی بهره‌مند شوند. سازمان‌دهی جهانیِ ارتباطات اولین نیاز در تجارت جهانی است. این ارتباط باعث می‌شد تا یهودیان راحت‌تر بتوانند کالاهای مورد نظرشان را فراهم کنند. در حقیقت همۀ آن‌ها عضو شرکتی جهانی و عظیم بودند که در سراسر جهان شعبه داشت. مانند قطرات کوچکی که به هم می‌پیوندند و رودی عظیم را تشکیل می‌دهند. از آن‌جا که اکثر مبادلات یهودیان با غیر یهودیان صورت می‌گرفت، لذا شیوه‌های معاملۀ آن‌ها بر این اصل استوار شد که ملاحظات وجدانی را کنار بزنند و بر الزامات اخلاقی سرپوش بگذارند.

۸٫ ویژگی‌های یهودیان: نفوذ یهودیان تاحد زیادی از تضاد آن‌ها با ملت‌های میزبان‌شان ناشی می‌شد. نفوذ آن‌ها در انگلستان، آلمان، هلند و مجارستان به مراتب از اعراب و یونان و اسپانیا و ایتالیا بیشتر بود. ظاهراً هرچه مردمی که یهودیان بین آن‌ها می‌زیستند، از نظر تجارت کندذهن‌تر، سرسخت‌تر و غافل‌تر بوده‌اند، نفوذ یهودیان در حیات اقتصادی آنان عمیق‌تر و کارسازتر بوده است. علت اهمیت یهودیان در حیات اقتصادی به طور خلاصه به انتقال مردم شرقی به شمال اروپا و وحدت فرهنگی و قومی این دو مربوط است. یهودیان معمولاً مشاغل را به دو دستۀ کار ذهنی و جسمی تقسیم می‌کردند. برای آن‌ها تقریباً در تمامی قرون و اعصار کار ذهنی بر کار جسمی ترجیح داشت. در نظام سرمایه‌داری به تمایز میان فکر و دست واقف هستیم که همان تمایز میان کارگر و کارفرماست. سرمایه‌داری هم بر این اصل بنا شده است که برای اتمام هر کاری به هزار دست و فقط به یک فکر نیاز است. وجود روشنفکری لازمۀ نظم بخشیدن است.

ناب‌ترین شکل سرمایه‌داری آن است که در انتزاعی‌ترین اندیشه‌ها به شفاف‌ترین وجهی ارائه ‌شود. خصلت سرمایه‌داری آن است که می‌تواند تمامی تفاوت‌های کیفی را با تکیۀ صرف بر تفاوت‌های کمی نمایش دهد. انتزاعی بودن را در زندگی یهودیان نیز می‌بینیم. یهودیان از شرایط فرهنگی و محیطی جوامعی که در میان آن‌ها می‌زیستند کمترین تأثیرپذیری را داشته‌اند. آن‌ها زیاد به تحولات محیط‌شان توجه نشان نمی‌دهند. عشق و علاقۀ یهودیان به واقعیات ملموس، تمایل به دوری از امور احساساتی و تعلق خاطر به دنیای انتزاعی در زندگی و آثارشان مشهود است. آن‌ها علی‌رغم ذهن روشنی که دارند، ولی خیلی از چیزها در محیط اطراف‌شان را هم نمی‌بینند. محیط زندگی خود را عنصری زنده نمی‌دانند و به همین دلیل، درک واقعی از زندگی را از دست داده‌اند. به عبارت دیگر از جنبۀ شخصی زندگی درک درستی ندراند. به همین دلیل در جایی که پای روابط شخصی و احساسات به میان بیاید، از خود همدردی نشان نمی‌دهند. فرد یهودی به لحاظ سیاسی آدمی فردگراست. او در زندگی خود را فردی لیبرال‌منش می‌داند و معتقد است که مردان و زنان صرفاً شهروندانی با حقوق و وظایف کاملاً مشخص هستند. به طور خلاصه، آن‌ها دنیا را نه با چشم جان که با چشم ذهن مشاهده می‌کنند. به همین دلیل اعتقاد دارند که هرچه را بتوان روی کاغذ پیاده‌ کرد و ذهن بتواند به آن نظم و ترتیب دهد،  الزاماً در زندگی واقعی هم قابل اجراست. یکی از مهمترین خصال یهودیان قدرت انطباق‌پذیری بی‌همتای آن‌هاست. انطباق‌پذیری به آن‌ها فرصت همرنگ‌شدن با جامعه را می‌داد تا در مواقع ضروری بر ویژگی‌های قومی و دینی خود سرپوش بگذارند. ویژگی منطق‌گرایی یهودیان در این خصلت بسیار مؤثر بوده است. استعداد انکارناپذیر آنان در مشاغلی مثل روزنامه‌نگاری، وکالت و بازیگری در همین خصلت انطباق‌پذیری ریشه دارد.

قبل از آن که سرمایه‌داری بتواند شیوع یابد، باید مکانیزمی عقل گرایانه جایگزین نوع بشر می‌شد. ارزش های مطرح در اقتصاد هم باید تغییر می‌کرد. نتیجۀ آن پدید آمدن انسان سرمایه‌دار بود که رابطۀ تنگاتنگی با انسان یهودی داشت. تشریح مکانیزم پول به بهترین وجه شباهت‌های درونی سرمایه‌داری و یهودیت را نشان می‌دهد. در یهودیت، پول وجه مشترکی است که تمام ارزش‌ها بر اساس آن تعریف می‌شوند. از سوی دیگر در سرمایه‌داری هدف و غایت تمامی فعالیت‌های اقتصادی پول است. آیا غیر از آن است که هر یهودی افزایش سرمایه را هدف اول و برتر خود قرار می‌دهد؟ اهمیتی که یهودیان برای موفقیت قائل هستند باعث می‌شود حاضر باشند امروز را فدای فردا کنند. این مسأله و تجددطلبی یهودیان نیز از وجوه مشابهت آن‌ها با سرمایه‌داری است. اصلاً نظام اعتبار دادن هم به همین دلیل پدید آمد. علاقۀ یهودیان به انتزاع و تجرید سبب می‌شود تا بر حساب و کتاب تسلط داشته باشند و به خوبی بتوانند با عدد و رقم کار کنند. لذا به درستی می‌توانند فرصت‌ها را بررسی کنند و مزایا و معایب کار را به سرعت بسنجند. اگر کمی تخیل هم به این محاسبه‌گر هوشمند اضافه کنید، با یک دلال خوب بازار سهام مواجه خواهید بود. بیابان‌نشینی، آوارگی و پول عواملی بودند که بر سرشت یهودیان اثری جاودانه داشتند. پول چون دارایی کم‌حجم و سبکی است، قابل حمل است و البته به جای حاصل‌خیز هم نیاز ندارد. این توجه دائمی به پول موجب شد تا نگاه یهودیان به زندگی از نگاهی کیفی به نگاهی کمی تغییر پیدا کند. آوارگی‌های پیاپی آن‌ها این الزام را به وجود آورد تا همواره دارایی‌های خود را به صورت اموال ساده و قابل حمل درآورند و از بین اموال قابل حمل، چه چیزی بهتر از پول و جواهر وجود داشت؟

با توجه به مشاهدات سومبارت، تأثیر فرهنگ دینی بر فرهنگ اقتصادی امری انکارنشدنی است. چه به تبعیت از وبر منشأ سرمایه‌داری را در اخلاق پروتستان بدانیم و چه به پیروی از سومبارت سرمایه‌داری را مترادف یهودیت بدانیم، تأثیر دین و فرهنگ در رفتار اقتصادی عاملان اقتصادی را پذیرفته‌ایم. در واقع ارزش‌های دینی هستند که اهداف اقتصادی را تعیین می‌کنند. حال با توجه به ریشه‌های دینی نظام سرمایه‌داری، چگونه می‌توان از جدایی ارزش و واقعیت در علم اقتصاد صحبت کرد؟ نقش ارزش‌ها برای هدف‌گذاری‌های اقتصادی، اهمیت مطالعات فرهنگی به عنوان مرحلۀ مقدم مطالعات اقتصادی را معلوم می‌کند. علت ناکارآمدی علم اقتصاد امروز در تبیین و حل بحران‌های اقتصادی و رفع مشکلات جوامع، بیشتر شدن شکاف طبقاتی و تبعیض شدیدی درآمدی در توجه نکردن به اهمیت مؤلفۀ فرهنگ در تحلیل اقتصادی نهفته است.

[۱] max weber
[2] werner sombart
[3] Puritanism – از فرقه‌های پروتستانیسم.
[۴] Calvinism – از فرقه‌های پروتستانیسم.
[۵] Ezra – از کتب مقدس دین یهود که بنا به قولی منسوب به عزیر پیامبر علیه السلام است.

منابع:
۱٫ سومبارت، ورنر (۱۳۹۰)، یهودیان و حیات اقتصادی مدرن، مترجم: رحیم قاسمیان، نشر ساقی، ۳۸۴ صفحه.
۱٫ Lenger, Friedrich (1994), Werner Sombart 1863-1941, Germany, C.H. Beck, 570 pages.


http://maishagovert.hatenablog.com/
پنجشنبه 29 تیر 1396 ساعت 19 و 57 دقیقه و 57 ثانیه
What i don't understood is in fact how you are
not really a lot more well-preferred than you
may be now. You're so intelligent. You know therefore significantly in relation to this topic, made me individually
believe it from numerous varied angles. Its like women and men don't seem to be interested until
it is something to accomplish with Lady gaga! Your personal stuffs great.
All the time take care of it up!
http://glendaheckert.wordpress.com
سه شنبه 6 تیر 1396 ساعت 08 و 04 دقیقه و 16 ثانیه
Wonderful goods from you, man. I've understand your stuff previous to and you are just too excellent.
I really like what you have acquired here, really like what you're stating and the way in which you say
it. You make it entertaining and you still take
care of to keep it smart. I can not wait to read far more from you.
This is actually a wonderful web site.
Cynthia
دوشنبه 25 اردیبهشت 1396 ساعت 11 و 53 دقیقه و 52 ثانیه
This is a very good tip particularly to those fresh to the blogosphere.
Short but very accurate info… Thanks for sharing this one.
A must read post!
Wilbert
یکشنبه 24 اردیبهشت 1396 ساعت 09 و 11 دقیقه و 54 ثانیه
It's perfect time to make a few plans for the future and it's time to
be happy. I have read this post and if I may I want to counsel you some fascinating issues or suggestions.

Maybe you can write subsequent articles regarding this
article. I want to learn more things about it!
manicure
چهارشنبه 23 فروردین 1396 ساعت 10 و 48 دقیقه و 47 ثانیه
Hi there! I know this is kinda off topic but I was wondering which blog platform are you using for this site?
I'm getting sick and tired of Wordpress because I've had issues with hackers and I'm looking at alternatives
for another platform. I would be fantastic if you could point me in the
direction of a good platform.
BHW
سه شنبه 22 فروردین 1396 ساعت 14 و 18 دقیقه و 49 ثانیه
We're a group of volunteers and opening a new scheme in our community.
Your website offered us with valuable information to work on. You have done a formidable job and our whole community will be grateful
to you.
manicure
یکشنبه 20 فروردین 1396 ساعت 02 و 33 دقیقه و 58 ثانیه
Currently it looks like Drupal is the preferred blogging platform out there right
now. (from what I've read) Is that what you're using on your blog?
manicure
جمعه 18 فروردین 1396 ساعت 14 و 27 دقیقه و 26 ثانیه
Greate pieces. Keep posting such kind of information on your blog.

Im really impressed by it.
Hey there, You have performed a great job. I will certainly digg it and individually suggest to my friends.

I'm confident they'll be benefited from this site.
manicure
چهارشنبه 16 فروردین 1396 ساعت 07 و 53 دقیقه و 41 ثانیه
Woah! I'm really enjoying the template/theme of this blog.
It's simple, yet effective. A lot of times it's
hard to get that "perfect balance" between usability and appearance.

I must say that you've done a excellent job with this.
Also, the blog loads extremely fast for me on Safari.
Outstanding Blog!
manicure
سه شنبه 15 فروردین 1396 ساعت 09 و 54 دقیقه و 44 ثانیه
What's Taking place i'm new to this, I stumbled upon this I have found It positively helpful and it has aided me out loads.
I hope to contribute & aid different users like its helped me.
Great job.
manicure
دوشنبه 14 فروردین 1396 ساعت 23 و 24 دقیقه و 26 ثانیه
Thanks for sharing your thoughts about manicure. Regards
BHW
دوشنبه 14 فروردین 1396 ساعت 07 و 15 دقیقه و 13 ثانیه
Ahaa, its fastidious conversation regarding this post here at this website,
I have read all that, so now me also commenting at this place.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر